Beter doen met minder

Is een frugale overheid de toekomst?

^{| door Nido. 8 mei 2025 🕗 9 min.}

In een wereld die op zoek is naar meer eenvoud en duurzaamheid, komt frugale innovatie steeds vaker in beeld als een logische keuze. Op 3 april nodigde Nido Navi Radjou uit als keynote speaker tijdens een inspiratiesessie over frugale innovatie. Als internationaal erkend expert en co-auteur van Frugal Innovation bracht hij een frisse kijk op hoe de publieke sector beter kan presteren met minder middelen.

Na zijn lezing vroegen we hem om wat extra inzichten. In dit interview blikt Navi terug op zijn verhaal en deelt hij tips en inspiratie voor Belgische ambtenaren en vernieuwers die willen bewijzen dat het anders én beter kan – met minder.

Wat is frugale innovatie in een notendop?

Navi: Voor mij is frugale innovatie de kunst van meer bereiken met minder. Het gaat om producten en diensten die betaalbaar én duurzaam zijn, gemaakt met zo weinig mogelijk middelen. Die aanpak ontstond in landen in het Zuiden, waar ondernemers noodgedwongen creatief zijn omdat ze weinig budget, infrastructuur of ondersteuning hebben. Ze benutten slim wat voorhanden is en bouwen snel eenvoudige, doeltreffende oplossingen. Vaak in cruciale domeinen zoals zorg, onderwijs of landbouw.

Maar het is belangrijk om te begrijpen dat frugale innovatie zich op twee fronten afspeelt. Aan de aanbodzijde gaat het om hoe producenten, zowel in de publieke als de private sector, oplossingen kunnen creëren met minder natuurlijke hulpbronnen – met aandacht voor ecologische duurzaamheid – en met minder financiële middelen – met oog voor economische haalbaarheid. Aan de vraagzijde draait het om de vraag: hoe maken we deze oplossingen toegankelijk en betaalbaar voor wie ze het meest nodig heeft?

Hoe verschilt dit van klassieke innovatie?

Navi: Wat frugale innovatie echt onderscheidt van een klassieke aanpak is de drang om innovatie te democratiseren. Ik heb dertien jaar in Silicon Valley gewoond en zag daar hoe start-ups miljoenen ophaalden voor totaal overbodige gadgets – zoals een citruspers van 700 dollar die via WiFi verbonden is, terwijl een handmatig model van 10 euro net zo goed werkt. Dat is het tegenovergestelde van frugaliteit. In zulke elitaire modellen worden gigantische hoeveelheden middelen verspild aan dure oplossingen die amper inspelen op echte maatschappelijke noden.

Aan de andere kant kan frugale innovatie zich ook perfect toepassen op geavanceerde technologieën. Het gaat dus niet alleen om lowtech! Ik spreek vaak over een continuüm dat loopt van ultra-lowtech tot ultra-hightech. Zo ontwikkelde een Indiase start-up een frugale AI-oplossing die röntgenfoto’s omzet in 3D-modellen. Geen high-end scanner nodig in het ziekenhuis: een simpele röntgenopname, een algoritme en de cloud volstaan. Het resultaat? Betere diagnoses die ook bereikbaar zijn in landelijke gebieden in Europa of Azië.

Wat ik echt wil onderstrepen: frugale innovatie is in de eerste plaats een mentaliteit. Het is geen losse gereedschapskist die je af en toe bovenhaalt. Als je wil dat het werkt, moet je een 'frugal mindset' ontwikkelen: een cultuur van soberheid, creativiteit en samenwerking die zich uit in je processen, businessmodellen en teams. Frugale innovatie werkt alleen als je die manier van denken écht doorvoert in alles wat je doet.

Ik gebruik graag het beeld van een ijsberg. Wat je ziet aan de oppervlakte – slimme, eenvoudige en toegankelijke producten – is slechts een klein deel van het geheel. Daaronder zit het échte fundament: een manier van denken, een cultuur van creativiteit en samenwerking, en sobere economische modellen. Die onzichtbare basis maakt de zichtbare innovatie mogelijk. En in een wereld waar hulpbronnen steeds schaarser worden, is zo'n frugale mindset geen luxe meer, maar pure noodzaak.

Waarom is frugaliteit net nu zo relevant?

Navi: Frugale innovatie is vandaag relevanter dan ooit. Waarom? Omdat we aan het begin staan van een tijdperk van drie grote uitdagingen.

1. Ten eerste: natuurlijke grondstoffen. Tegen 2030 zal de vraag naar drinkwater wereldwijd 40% hoger liggen dan het aanbod. En dat is geen theoretisch scenario: steden in Zuid-India, het zuiden van Engeland en zelfs Californië zullen volgens voorspellingen tegen 2028 al met ernstige tekorten te maken krijgen. Deze schaarste gaat bovendien hand in hand met toenemende geopolitieke spanningen. De toegang tot bepaalde grondstoffen kan plotseling worden afgesneden, zoals we zagen met Russisch gas of de exportbeperkingen op zeldzame aardmetalen uit China. De conclusie is duidelijk: we moeten dringend leren om zelfstandiger te worden.
2. Ten tweede: de overheidsfinanciën. In Frankrijk moet de staat tegen 2029 maar liefst 110 miljard euro besparen. De minister van Economie heeft al aangekondigd dat er in 2026 een eerste besparing van 40 miljard zal worden doorgevoerd. Wat betekent dit? Dat de publieke sector beter zal moeten presteren met minder middelen. Precies daar wordt frugale innovatie een strategische hefboom.
3. Ten derde: tijd. Er is nog een minder zichtbare, maar even belangrijke beperking: tijd. De wereld wordt steeds complexer en onvoorspelbaarder. De klimaatcrisis verergert en de sociale ongelijkheid neemt toe. Daartegenover staat dat we sneller moeten kunnen innoveren, testen en aanpassen. Frugaliteit bevordert net die wendbaarheid. Zoals Montesquieu zei: "Het perfecte is de vijand van het goede." Frugale innovatie betekent precies dat: snel, goed en doelgericht werken om echte noden aan te pakken.

Kan de overheid op die manier werken?

Navi: Absoluut. Ik heb vooral in Frankrijk gezien hoe lokale en regionale overheden blijk geven van een opvallende vindingrijkheid. Het zijn net deze bestuursniveaus waar frugale oplossingen vaak ontstaan, zeker wanneer ze geconfronteerd worden met budgettaire beperkingen. Ze hergebruiken wat er is, delen middelen en knutselen met wat ze ter beschikking hebben. In de publieke sector is frugaliteit geen keuze, maar een noodzaak.

Voor mij put frugale innovatie ook kracht uit een groot aanpassingsvermogen – en precies daar spelen jonge ambtenaren een sleutelrol. Ze zijn ongeduldig, creatief en wendbaar, en laten zich niet afremmen door een gebrek aan middelen.

De superkracht van de ambtenaar van morgen

Verander de mindset: maak frugaliteit speels

Ik geloof sterk dat je frugaliteit ook op een speelse manier kunt benaderen. Wil je echt verandering teweegbrengen in hoe mensen denken en werken, dan helpt het om uitdagingen leuk en prikkelend te maken. Denk bijvoorbeeld aan wat Facebook deed met “2G Tuesday”, waarbij medewerkers één dag per week met trage internetverbinding moesten werken. Waarom zouden we in de overheid niet iets gelijkaardigs proberen?

Organiseer bijvoorbeeld een "Frugal Friday" of een " Frugal Happy Hour", waarbij teams de opdracht krijgen om met minder middelen toch een goed resultaat neer te zetten. Zo’n tijdelijke uitdagingen maken het idee van 'meer doen met minder' concreet, en dagen teams uit om slimmer, creatiever en flexibeler te werken. Het maakt frugaliteit tastbaar én leuk. Deze aanpak kan een aanzienlijke impact hebben op innovatie binnen de publieke sector.

Ook bewust inzetten op vereenvoudiging is belangrijk. Waarom zou je een bestaande dienst niet herdenken met 20% minder middelen? Dit soort uitdagingen kan het innovatief denkvermogen echt versterken.

Daarnaast geloof ik sterk in de kracht van positieve rivaliteit. Hackathons, challenges en "serious games" kunnen een gezonde en stimulerende dynamiek op gang brengen, waarbij teams elkaar inspireren en uitdagen om efficiënter te werken. Net die speelse competitie kan mensen ertoe aanzetten om hun aanpak te herbekijken en betere, meer doelgerichte oplossingen te bedenken.

Hoe start je zo'n aanpak binnen de Belgische overheid?

1. Vind het wiel niet opnieuw uit

Navi: Ik raad aan om te beginnen met een eenvoudige regel: vind het wiel niet opnieuw uit. In de publieke sector hebben we vaak de reflex om een volledig nieuwe oplossing te zoeken, terwijl het probleem elders misschien al is opgelost. De eerste reflex van een ambtenaar zou moeten zijn: "Als ik een probleem zie, kijk ik eerst of een collega elders dit al heeft opgelost."

Vandaag de dag bestaan er heel wat tools waarmee je snel kunt nagaan of er al oplossingen zijn ontwikkeld. Daarom geloof ik sterk dat we bestaande oplossingen kunnen hergebruiken en aanpassen aan onze eigen context. Belgische ambtenaren kunnen op die manier voortrekkers worden in wat ik noem een “circulaire kenniseconomie”: een systeem waarin we bestaande, bewezen oplossingen beter benutten door ze opnieuw in te zetten.

2. Maak gebruik van onderbenutte middelen

Een volgende belangrijke stap is het beter benutten van wat er al is. Vaak denken we bij een gebrek aan middelen vooral aan een tekort aan geld, maar dat is niet altijd het echte probleem. Misschien beschikken we al over niet-financiële middelen die we over het hoofd zien of niet goed gebruiken. Als je denkt dat je geen budget hebt, kijk dan eens of je andere, immateriële hulpbronnen kunt activeren.

Een concreet voorbeeld komt uit de stedelijke ontwikkeling in Frankrijk. In Frankrijk geldt bijvoorbeeld de regel dat er geen extra landbouwgrond mag worden verhard. Daardoor worden verwaarloosde industrieterreinen herontwikkeld en opnieuw benut. Waarom zouden we bestaande gebouwen niet herbestemmen tot kantoren, scholen of andere publieke functies? Zo benutten we wat er al is en vermijden we onnodige verspilling.

3. Werk samen met atypische partners

Een van de goede praktijken die ik aanbeveel, is samenwerken met andere partners. Als ambtenaar hoef je niet alles zelf te bedenken. Ga op zoek naar samenwerking met sectoren zoals NGO’s, start-ups of onderzoekers – zij kunnen verrassend innovatieve oplossingen aanreiken.

Het is belangrijk om buiten de gebaande paden te denken en oplossingen op te pikken uit andere domeinen. Die kun je dan vertalen naar je eigen context. Stel je open voor ideeën die misschien nog niet getest zijn in jouw omgeving – dat kan net een kans zijn. Het draait niet altijd om 'goede praktijken' die al volledig zijn uitgedacht, maar soms gewoon om het creatief hergebruiken van bestaande oplossingen.

4. Durf pionier te zijn

Ik geloof dat het belangrijk is om te denken als een pionier. Wat ik een “First of a Kind” (FOAK) noem. Dat betekent: durven een oplossing toe te passen die al elders bestaat, maar die in jouw eigen context nog niet is getest. Soms moet je gewoon een stap opzij zetten en denken: waarom proberen we niet iets nieuw uit, ook al is het hier nog geen 'bewezen praktijk'? Het is juist die moed om iets nieuws te proberen die de publieke sector echt kan veranderen. Het is precies die durf die de publieke sector echt kan vernieuwen: door innovatieve oplossingen te gebruiken die elders al hun waarde bewezen hebben, maar bij ons nog niet zijn toegepast.

Een laatste woord aan de Belgische publieke innovators?

Zoals ik zei tijdens de Nido inspiratiesessie: "Frugaliteit betekent niet minder doen. Het betekent anders doen – intelligenter en met meer impact. We hebben geen gebrek aan middelen. We hebben een gebrek aan verbeeldingskracht."

Dus als ik één oproep mag doen, dan is het deze: experimenteer, deel je ideeën en durf te testen. Start je eigen Frugal Friday, betrek je collega's, en verander stap voor stap de manier waarop jullie werken – al is het maar een klein beetje. Want het zijn net de kleine gebaren die de aanzet geven tot grote veranderingen.

Frugale innovatie gaat niet over besparen om te besparen. Het is een belofte van meer autonomie en ruimte om zelf keuzes te maken. Samen beter doen, met respect voor de beschikbare middelen. Het gaat niet om minder hebben, maar om anders denken. Mijn uitnodiging is: durf. Niet in je eentje, maar samen met anderen. Want alleen samen kunnen we innovatie echt publiek maken – en dus universeel.